Na wystawie „Sen o Mieście. Warszawa lat 50. i 60. na zdjęciach Zbyszka Siemaszki ze zbiorów Agencji FORUM” prezentujemy zdjęcia wybitnego fotografa Warszawy pochodzącego z Wilna, przez lata związanego ze stolicą i dokumentującego powojenne przeobrażenia miasta i życie codzienne warszawiaków.

Warszawa, 1953. Krakowskie Przedmiescie. Fot. Zbyszko Siemaszko/FORUM Pierzeja odbudowanych kamienic przy Krakowskim Przedmiesciu pomiedzy Trebacka a placem Zamkowym na zdjeciu z 1953 r. Budynki te zostaly odtworzone o kilka lat wczesniej niz Starówka – bo do lipca 1949 r., równolegle z budowa Trasy W-Z. W glebi zdjecia widac dopiero rekonstruowane kamienice wokól placu Zamkowego oraz „surowy” jeszcze szczyt katedry sw. Jana wskrzeszonej w nowym ksztalcie przez Jana Zachwatowicza
Warszawa, 1953. Krakowskie Przedmieście. Fot. Zbyszko Siemaszko/FORUM

Ekspozycja przygotowana została na 10-lecie Domu Spotkań z Historią, miejskiej instytucji kultury, która od początku swojego istnienia popularyzuje XX-wieczną historię Warszawy, a zarazem upowszechnia dorobek artystyczny polskich i zagranicznych fotografów i fotoreporterów. Wystawą, zorganizowaną wspólnie z Polską Agencją Fotografów FORUM, przypominamy postać Zbyszka Siemaszki, którego twórczość zajmuje znaczące miejsce w historii powojennej fotografii polskiej. Kuratorami wystawy są: Katarzyna Madoń-Mitzner z Domu Spotkań z Historią oraz Krzysztof Wójcik z agencji FORUM. Ekspozycję uzupełniają materiały przygotowane przez varsavianistę Jerzego S. Majewskiego.

Warszawa, 1965. Miasto z lotu ptaka, ulica Juliana Marchlewskiego (obecnie aleja Jana Pawla II), skrzy¿owanie z alej¹ Karola Œwierczewskiego (obecnie aleja Solidarnoœci). Fot. Zbyszko Siemaszko/FORUM Muranów z lotu ptaka. Na zdjêciu poœrodku od do³u do góry widoczna ulica Juliana Marchlewskiego, czyli dzisiejsza aleja Jana Paw³a II. To fragment Trasy N-S – o której przebiciu przez Muranów marzy³ ju¿ przed wojn¹ prezydent Stefan Starzyñski. Fotografia powsta³a w 1965 r. i widaæ na niej dwa oblicza architektoniczne miasta. Zabudowa u do³u zdjêcia to jeszcze socrealistyczne osiedle powsta³e na rumowisku getta w latach 1949–1956 wed³ug projektu Bohdana Lacherta. Bloki widoczne u góry powsta³y ju¿ w latach 60. i maj¹ skromn¹ architekturê.
Warszawa, 1965. Miasto z lotu ptaka, ulica Juliana Marchlewskiego (obecnie aleja Jana Pawła II), skrzy¿owanie z alej¹ Karola ŚŒwierczewskiego (obecnie aleja Solidarnośœci). Fot. Zbyszko Siemaszko/FORUM

Siemaszko fotografował Warszawę w okresie, w którym tempo odbudowy miasta po zniszczeniach wojennych było oszałamiające, a jednocześnie odczuwało się powiew nowej energii po latach stalinizmu. Warszawa na jego zdjęciach to miasto budzące się do życia, dynamiczne, tętniące życiem. Wybór tematów oraz świadoma estetyzacja składają się na wizję Warszawy w latach 50. i 60., która z dzisiejszej perspektywy jest bardzo atrakcyjna i pociągająca.

Warszawa, 1954. MDM – plac Konstytucji, ulica Marsza³kowska. Fot. Zbyszko Siemaszko/FORUM Plac Konstytucji w 1954 r. Jest sercem Marsza³kowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej. Otwarto go 22 lipca 1952 r. Poœrodku placu stanê³a wówczas trybuna, z której Boles³aw Bierut przyjmowa³ manifestacjê. Plac otaczaj¹ potê¿ne budynki z podcieniami i wielkimi sklepami. Zbudowano je z rozmachem. Plejada artystów i rzemieœlników ozdobi³a budowle socrealistycznymi rzeŸbami, mozaikami, kutymi w metalu bramami, malowid³ami, a nawet ceramik¹. By³a to najbardziej reprezentacyjna dzielnica mieszkaniowa w ca³ej Polsce.
Warszawa, 1954. MDM – plac Konstytucji, ulica Marszałkowska. Fot. Zbyszko Siemaszko/FORUM

„Zafascynowały nas zdjęcia architektury, robione z wysoka, w dalekim planie, często panoramiczne, ukazujące Warszawę lat 50. i 60. w niezwykły sposób” – mówi Katarzyna Madoń-Mitzner, współkuratorka wystawy z Domu Spotkań z Historią. „Niby wszystko się zgadza – budynki, ulice, place, kościoły, dworce, sklepy… Ale z tych elementów artysta tworzy własną sugestywną wizję. Zaproponowany przez nas wybór jego warszawskich zdjęć pokazuje, jak bardzo twórcza może być fotografia dokumentalna, jak wielką ma moc kreowania iluzji czy przekazu (nie wprost) propagandowego, nawet jeśli skupia się wyłącznie na architekturze i urbanistyce. Pokazane przez Siemaszkę miasto z lat 50. i 60. na co dzień wyglądało przecież jakoś inaczej, bez blasku, bez tego niepowtarzalnego światła, które na jego zdjęciach rozjaśnia ówczesną warszawską powszedniość. Siemaszko pokazał stolicę, jakiej chyba nikt z ówczesnych jej mieszkańców nie pamięta, chociaż dobrze znał konkretne utrwalone przez fotografa miejsca. To obraz wyidealizowany. Sen o nowoczesnej metropolii, o nowym mieście, które wyrosło na gruzach starego”.

Warszawa, lata 50. Stacja PKP Powiœle. Fot. Zbyszko Siemaszko/FORUM Górny pawilon Powiœla od strony Alej Jerozolimskich nadal pe³ni funkcjê kas i poczekalni. Kilka lat temu zosta³ wyremontowany. Jego architektura z ¿elbetowej ³upiny (rewolucyjnego odkrycia lat 30.) mo¿e kojarzyæ siê z latawcem. Na prze³omie lat 50. i 60. w modelu tym wci¹¿ doszukiwano siê przysz³oœci architektury, a zdjêcia takich arcydzie³ konstrukcji ³upinowych jak hangar w Orvieto czy Pa³ac Sportu w Rzymie publikowano na ³amach wielu ówczesnych pism polskich.
Warszawa, lata 50. Stacja PKP Powiœśle. Fot. Zbyszko Siemaszko/FORUM

Fotografie koncentrują się na nowoczesnej architekturze Warszawy, która była przedmiotem reportaży przygotowywanych przez Siemaszkę dla tygodnika „Stolica”. Na zdjęciach widzimy nowe dzielnice, modernistyczne budynki, nowo otwarte kawiarnie i sklepy (m. in. plac Konstytucji, osiedle Muranów, Centralny Dom Towarowy, Supersam, dworzec Gdański, budynki przystanków linii średnicowej PKP, w tym stacji Warszawa Powiśle, przeszklone pawilony u zbiegu Marszałkowskiej i Alej Jerozolimskich) czy pojawiające się coraz częściej neony jako znak nowoczesnego miasta, a także samochody i autobusy, małą architekturę, wyposażenie sklepów i mieszkań, czyli ówczesny design, który dziś znów staje się modny. Dla uzyskania najlepszego efektu fotograf długo poszukiwał kadru, wyczekiwał na światło, zmieniał perspektywy, wchodząc na dachy budynków ze swoim średnioformatowym aparatem, robił zdjęcia z dźwigu, samolotu czy helikoptera.

Warszawa, 1969. Ulica Œwiêtokrzyska noc¹ – widok z Pa³acu Kultury i Nauki. Fot. Zbyszko Siemaszko/FORUM Widok z tarasu Pa³acu Kultury i Nauki na osiedle Grzybów. Powsta³o w pierwszej po³owie lat 60. XX w. wed³ug projektu Jana  Bogus³awskiego i Bohdana Gniewiewskiego. Ca³kowicie zmieni³o dawny uk³ad dawnych ulic, takich jak Bagno czy Œwiêtokrzyska. Jego po³udniowa czêœæ sk³ada siê z trzech kilkunastopiêtrowych wysokoœciowców mieszkalnych i dwóch ogromnych, ni¿szych bloków wzd³u¿ Œwiêtokrzyskiej. Rozdziela je wyprostowana ulica Bagno (widoczna poœrodku),  a partery budynków zajmuj¹ sklepy. Na ich dachach œwiec¹ neony „Delikatesów” i mieszcz¹cego siê tu sklepu „1001 Drobiazgów”. Sprzedawano w nim ca³¹ masê sprzêtów niezbêdnych w domu.
Warszawa, 1969. Ulica ŚŒwiętokrzyska nocą – widok z Pałacu Kultury i Nauki. Fot. Zbyszko Siemaszko/FORUM

Krzysztof Wójcik z Agencji FORUM, fotograf, współkurator wystawy: „Wielu oglądających dziś stare zdjęcia Siemaszki podkreśla niezwykłe światło, jakie z nich bije, specjalną aurę, w jakiej przedstawiał on miasto. Ktoś inny dopytuje o chwyty, jakich używał do osiągnięcia tych efektów w czasach, które nie znały Photoshopa. Nie ma tu jednak żadnej tajemnicy, może poza użyciem żółtego filtra, który w czarno-białej fotografii przyciemniał niebo i rozjaśniał niektóre partie zdjęcia. Miał Zbyszko oczywiście talent od Pana Boga, ale był przede wszystkim wybitnym profesjonalistą, który kontynuował najlepsze tradycje przedwojennego rzemiosła. Dzięki statywowi, bez którego dawniej nie sposób było zrobić zdjęcia, precyzyjnie komponował kadr. Wiedział, o jakiej porze dnia i gdzie się rozstawić. Starannie dobierał optykę. Miał cierpliwość. Czekał na światło. Tylko tyle i aż tyle”.

Warszawa ¯oliborz, lata 60. Sady ¯oliborskie – wnêtrze mieszkania. Fot. Zbyszko Siemaszko/FORUM Sady ¯oliborskie zaprojektowane przez zespó³ pod kierunkiem Haliny Skibniewskiej by³y dum¹ Warszawy lat 60. Budynki otoczone drzewami owocowymi sta³y siê plenerem filmowym, dzieci czyta³y o nich w szkolnych czytankach, a profesjonalni fotograficy zamieszczali fotografie osiedla w prasie i albumach. Architekci przewidzieli przestawne mebloœcianki umo¿liwiaj¹ce zmiany uk³adu mieszkañ. Przemys³ nie by³ w stanie ich wyprodukowaæ i zrealizowano je jedynie w jednym budynku.
Warszawa Żoliborz, lata 60. Sady Żoliborskie – wnętrze mieszkania. Fot. Zbyszko Siemaszko/FORUM

Obok architektury, na fotografiach Siemaszki są mieszkańcy stolicy w ich codziennych zajęciach: w drodze do pracy, podczas odpoczynku, w modnych lokalach i na szerokich, czystych arteriach. „Ludzie pełnią raczej rolę sztafażu – niczym postacie na obrazach Canaletta. Zapełniają chodniki, spacerują po osiedlach z dziećmi w wózku, oczekują na przystanku czy stacji kolejowej. Fascynując się dynamiką ruchu i pośpiechu w wielkim mieście Siemaszko z upodobaniem fotografował z góry tłumy przechodniów. Ulice ożywiają samochody. I to nie tylko te produkowane w Polsce i >>krajach demokracji ludowej<<, ale też auta zachodnie o modnej linii karoserii. Na tych zdjęciach Warszawa zdaje się być miastem światowym – choć tak naprawdę nim nie była” – pisze Jerzy Majewski we wstępie do albumu towarzyszącego wystawie.

Warszawa, 1962. Supersam, najwiekszy samoobslugowy sklep spozywczy, projekt Jerzy Hryniewiecki  i Waclaw Zalewski. Fot. Zbyszko Siemaszko/FORUM Wnetrze Supersamu. Na zdjeciu uwage przykuwa niezwykly dach budynku. Gdy otwierano sklep w 1962 r., na pólkach pojawily sie takie rarytasy jak cytryny. Juz na kilka godzin przed otwarciem przed Supersamem rósl tlum. Gdy wpuszczono pierwszych klientów,  nie pomogli nawet milicjanci przy wejsciu. Tlum napieral coraz bardziej. Drzwi zostaly wyrwane, eksperymentalne szyby w oknach pekaly, cytryn zas nie starczylo dla wszystkich.
Warszawa, 1962. Supersam, największy samoobsługowy sklep spożywczy, projekt Jerzy Hryniewiecki i Waclaw Zalewski. Fot. Zbyszko Siemaszko/FORUM

Ciekawym uzupełnieniem wystawy będzie możliwość obejrzenia (poprzez zeskanowanie QRcodów) współczesnych zdjęć autorstwa Wojciecha Kryńskiego tych samych miejsc, które kiedyś fotografował Zbyszko Siemaszko. Ekspozycji towarzyszy 180-stronicowy, dwujęzyczny, polsko-angielski album.

Warszawa, 1965. Ogrod Krasiñskich i ulica Nowotki (obecnie ulica Andersa), z lewej Pa³ac Mostowskich. Fot. Zbyszko Siemaszko / FORUM Tu przed wojn¹ znajdowa³a siê gêsto zabudowana ¿ydowska Dzielnica Pó³nocna. Po wojnie przez rumowisko getta na Muranowie przebita zosta³a ulica Marcelego Nowotki, czyli dzisiejsza W³adys³awa Andersa (na zdjêciu poœrodku od lewej do prawej). Zupe³nie zmieni³o to uk³ad dawnych ulic. Z ulicy Nalewki pozosta³ niewielki fragment widoczny u do³u. Dalej w kierunku Dworca Gdañskiego wzd³u¿ Nowotki w latach 50. powsta³y monumentalne bloki mieszkalne w stylu socrealizmu, miêdzy nimi zaœ parki s¹siaduj¹ce z powiêkszonym Ogrodem Krasiñskich. Po lewej pa³ac Mostowskich, siedziba Komendy Sto³ecznej Milicji Obywatelskiej przy ul. Nowolipki 2, w g³êbi wie¿a koœcio³a œw. Augustyna. UWAGA! Zdjêcie do publikacji jedynie w promocji wystawy "Sen o Mieœcie. Warszawa 1955–1965 na zdjêciach Zbyszka Siemaszki ze zbiorów Agencji FORUM" w Domu Spotkañ z Histori¹
Warszawa, 1965. Ogród Krasińskich i ulica Nowotki (obecnie ulica Andersa), z lewej Pałac Mostowskich. Fot. Zbyszko Siemaszko / FORUM

***

Zbyszko Siemaszko urodził się 30 sierpnia 1925 w Wilnie w rodzinie fotografów – rodzice, Leonard i Tatiana, prowadzili znany zakład fotograficzny. W czasie wojny Siemaszko należał do 3. Wileńskiej Brygady AK, używał pseudonimu „Swojak”. W 1945 roku transportem „repatriacyjnym” przyjechał do Polski. Mieszkał w Bydgoszczy, a następnie w Katowicach, gdzie uczęszczał do liceum ogólnokształcącego i pracował w tygodniku „Odra” jako fotoreporter. Skończył studia w warszawskiej Szkole Głównej Planowania i Statystyki. W 1949 podjął pracę w Stołecznym Przedsiębiorstwie Budowlanym (SPB) polegającą na stałej dokumentacji fotograficznej warszawskiego budownictwa. Od 1951 roku był członkiem ZPAF. W latach 1951–1953 dokumentował odbudowę miasta dla Państwowego Przedsiębiorstwa Konserwacji Architektury Monumentalnej. W 1953 rozpoczął współpracę z tygodnikiem „Stolica”, trzy lata później stając się etatowym pracownikiem redakcji. W latach 1969–1990 był fotoreporterem tygodnika „Perspektywy”. Zmarł w 2015 roku.

Rodzinną tradycję fotografowania kontynuuje syn artysty, Maciej Siemaszko, który wraz z żoną Jolantą prowadzi przy placu Narutowicza w Warszawie zakład „FOTOGRAFIA. Siemaszkowie, firma istnieje od 1919 roku” Kolekcja negatywów Zbyszka Siemaszki znajduje się w FORUM Polskiej Agencji Fotografów i w Narodowym Archiwum Cyfrowym. Zbyszko Siemaszko zmarł w 2015 roku w wieku 89 lat.

Sen o Mieście. Warszawa lat 50. i 60. na zdjęciach
Zbyszka Siemaszki ze zbiorów Agencji FORUM

23.06–30.10.2016

skwer im. ks. Jana Twardowskiego w Warszawie przy Trakcie Królewskim
Organizatorzy: Dom Spotkań z Historią, FORUM Polska Agencja Fotografów.
Wystawę dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.